Uzm.Fzt.Muhammed Kazoğlu
COVID-19, hastaların solunumsal, fiziksel ve psikolojik işlev bozukluğuna yol açan oldukça bulaşıcı bir solunum yolu enfeksiyonu hastalığıdır. COVID-19’un tam olarak klinik özellikleri, tedavisi ve korunma yolları henüz belirlenmemiştir. Ancak her geçen gün deneyimler ve dolayısıyla da bilgi birikimi artmaktadır.
Covid-19 enfeksiyonu geçirmiş hastalarda solunumsal ve fiziksel işlev bozuklukları gelişebilmektedir. Özellikle uzun süre yoğun bakımda kalan hastaların kas kuvvetinde azalma, yürüme ve denge fonksiyonlarında bozulma, akciğer ve kalp kapasitesinde ciddi azalma meydana gelmektedir.
Kişisel hijyen kuralları ve sosyal yaşam önlemlerine ek olarak COVID-19 gibi özellikle solunum yolunu etkileyen viral hastalıkların önlenmesi için beslenme ve yaşam tarzı davranışları büyük önem taşıyor.
COVID-19, sadece solunum yolu değil beraberinde hastalarda fiziksel ve psikolojik işlevlerinde de bozukluğa sebebiyet veren bir hastalık olduğu biliniyor. Covid-19 enfeksiyonu geçirmiş hastalarda solunumsal ve fiziksel işlev bozuklukları gelişebilmektedir.
Düzenli olarak planlanan ve uygulanan egzersizler ile immün sistemi güçlendirmek virüsün yaratacağı hasarı azaltacaktır.
Farklı egzersiz modaliteleri immün sistemini önemli ölçüde etkiler. Bu nedenle kişiselleştirilmiş metabolik parametrelere uygun beslenme ve fiziksel aktivite programlarıyla bağışıklık sisteminin güçlendirilmesi COVID-19 sürecinde katkı sağlayacaktır.
Karantinada dönemimdeki hastalar düzenli fiziksel aktiviteye devam etmelidir. Çünkü hareketsiz yaşam beraberinde kronik sağlık sorunlarını, kilo artışını, kas gücü kaybını ve bağışıklık sisteminin zayıflamasına neden olabilir. Programlı egzersizler ile zihinsel sağlık, kas gücü ve vücut dengesini korumak için her gün önerimiz ortalama 30 dakika ya da gün aşırı 1 saat egzersiz yapılmasıdır. Özellikle, kontrollü fiziksel aktivite önerilir.
Özellikle yoğun bakımda kalan hastaların yürüme ile birlikte dengede bozulma, kas, akciğer ve kalp fonksiyonlarında azalmalar yaşanmakta. Bu hastalığı geçirmiş olan kişilerde fizik tedavi ve rehabilitasyon çok önemlidir. Bu nedenle özellikle akciğer, kalp (kardiyak), kassal endurans için fizik tedavi ve rehabilitasyon programlarımıza katılmanızı öneriyoruz.
Covid-19 hastalığını geçirmiş olan hastalarda derecesi ve yüzdesi farklı olmakla birlikte en çok görülen semptomlar; nefessiz kalma, eklem ağrısı, yorgunluk, öksürük, göğüs ağrısı, burun akıntısı, koku kaybı, tat kaybı, gözlerde kızarıklık, balgam üretimi, baş ağrısı, boğaz ağrısı, iştahsızlık, ishal, kas ağrısı gibi belirtilerdir. Covid 19 sonrası tedavi kapsamına her hastanın bulgusuna göre yöntemler belirlenmelidir.
Enfeksiyonu geçirmiş ve aktif hastalık dönemini atlatmış olan hastaların fizik tedavi ve rehabilitasyon yaklaşımına ihtiyaç duyacağı önemli bir gerçektir.
Covid-19 sonrası fizik tedavi ve rehabilitasyon programı:
- Pulmoner (akciğer) Rehabilitasyon
- Kardiyak (kalp) Rehabilitasyon
- Kuvvet, denge ve endurans rehabilitasyonunu içermektedir.
Nefes darlığını yönetmek
Hastanede yattıktan sonra sıklıkla nefes darlığı olmaktadır. İyi olmadığınız dönemde gelişen kuvvet kaybı, kondisyon kaybı ve hastalığın kendi özelliğinden dolayı kolaylıkla nefes darlığı yaşayabilirsiniz. Nefessiz kalma hissi sizi kaygılandırır ve bu da nefes darlığını kötüleştirir. Sakin kalabilmek ve nefes darlığını yönetme yöntemlerini öğrenmek size yardımcı olacaktır.Hareketleriniz ve egzersiz kapasiteniz arttıkça nefes darlığı da azalacaktır, bu sürede, aşağıda verilen pozisyon ve teknikler size yardımcı olabilir.
Eğer çok ciddi şekilde nefes darlığı hissederseniz veya bu pozisyon ve tekniklerle de rahatlamazsanız sağlık ekibinizle iletişime geçin.
Pulmoner Rehabilitasyon
Kısaca PR olarak adlandırılan Pulmoner Rehabilitasyon tedavisi yöntemi hastaya özgü planlanmaktadır. Egzersiz, eğitim, davranış değişikliklerini kapsamaktadır. Bununla birlikte, hastaların hem fiziksel hem de psikolojik sorunlarını iyileştirmeyi hedeflemektedir. Bu tedavi yöntemi, solunumu etkileyen akciğer hastalıklarında, kas iskelet sistemi hastalıklarında uygulanmaktadır.
Covid 19 enfeksiyonu geçirmiş olan hastalarda uygulanan pulmoner rehabilitasyonun amacı nelerdir? Covid 19 sonrası tedavi kapsamında uygulanan rehabilitasyon tedavisinin amaçları şunlardır:
- Hastanın yaşam kalitesini iyileştirmek
- Nefes almasını sağlamak ve solunum yollarını iyileştirmek
- Hastalığın hasarlarını en aza indirmek
- Komplikasyonları azaltmak
- Anksiyeteyi azaltmak
- Diyafram kaslarının normal fonksiyonda olmasını sağlamak
- Solunum kaslarının normal olmasını sağlamak
- Dispneyi azaltmak
Bununla birlikte, pulmoner tedavi yöntemi kişiye özel olarak planlanmalıdır. Ayrıca Covid 19 un bulaşma riski de göz önüne alınmalıdır. Bu yüzden pulmoner rehabilitasyon tedavisi en az temaslar yapılmalıdır. Hatta yapabiliyor ise tele rehabilitasyon şeklinde de tedavi yapılabilir.
Fiziksel Aktivite Önerileri
Covid 19 sonrası tedavi kapsamında uygulanan fiziksel aktivite önerileri şunlardır:
- Egzersiz süresi
- Egzersiz yoğunluğu ve sıklığı
- Egzersiz tipi
- Progresyon
Covid-19 enfeksiyonu hastalığında geçirmiş olan hastalardaki egzersiz yoğunluğu 3 ve 3’ün altında olarak belirlenmelidir. Covid 19 sonrası tedavi kapsamında yapılan egzersiz sıklığı her gün günde 2 kez olarak planlanmalıdır. Covid 19 enfeksiyonunu hafif şekilde geçiren hastalar için egzersiz türleri, yürüyüş ve bisiklet olmaktadır. Covid 19 hastalığını daha ağır ve şiddetli geçiren hastalarda ise egzersiz türleri; oturma pozisyonundan ayağa kalkma, yatak için mobilite, ambulasyon, yoga, Tai-chi, nefes egzersizleri olmaktadır.
Hastaneden çıktıktan sonra yapılacak egzersizler
Ciddi COVID-19 hastalığı sonrası egzersiz iyileşmenin önemli bir parçasıdır. Egzersiz şunlara yardımcı olur:
- Düşünme yeteneğini artırmak
- Stresi azaltmak ve duygudurumu iyileştirmek
- Kendine güveni artırmak
- Enerjinizi artırmak
Egzersize devam konusunda istekli olmanın bir yolunu bulun. Bir günlük tutmak, telefon veya saatinizdeki bir uygulama (aplikasyon) ileilerlemenizi takip etmek işe yarayabilir.
Hastalanmadan önce yürürken veya diğer hareketlerinizde bağımsız olsanız bile, güvenli egzersiz yapmanız önemlidir.
Eğer aşağıdakiler varsa özellikle dikkat edin:
- Hastaneye yatmadan önce de bazı hareketlerinizde güçlük çeken birkişiyseniz
- Hastaneye yatmadan önce veya hastanedeyken herhangi bir düşme yaşadıysanız
- Egzersiz sırasında sizi riske sokabilecek başka herhangi bir sağlık durumu veya sakatlanmanız varsa
- Hastaneden taburcu olurken oksijen desteği önerildiyse
Bu durumlarda, güvende olmanız için egzersiz yaparken yanınızda başka birinin olması gerekebilir. Oksijen desteği alan herkesin başlamadan önce egzersiz sırasında oksijen kullanımını bir sağlık profesyoneline danışması ŞARTTIR.
Fizyoterapistler tarafından hazırlanacak egzersiz ve aktivite programları hem kondisyonsuzluğa iyi gelir hem de hastalara uzun vadeli egzersiz alışkanlığı kazandırır. Yoğun bakım hastalarında sıklıkla görülen omuz ağrıları, fizik tedavi ile geçer. Uzun süreli yatak istirahati sonucu gelişen denge ve kondisyon kayıpları, denge egzersizleri ve tüm bedene yönelik egzersiz programlarıyla iyileşir.
Covid-19 hastalığını geçiren kişiler çoğunlukla güç kaybı, yorgunluk, unutkanlık, kaygı, nefes darlığı gibi şikayetler devam eder. Bazı hastalarda şikayetler kalıcı olur. Bu yüzden Covid-19 sonrasında da bir tedavi süreci planlanması gerekmektedir. Covid 19 sonrası tedavi kapsamında her hastaya göre tedavi planlama süreci farklı olmaktadır. Çünkü Covid-19 hastalığının kişide yarattığı semptomlar ve etkiler değişmektedir. Bu yüzden de farklı tedavi planları hazırlanır. Detaylı bir şekilde uzman doktorlarca gerekli değerlendirmeler yapılarak hastanın tedavi süreci belirlenir. Bununla birlikte, hastanın kan değerleri incelenmektedir. Kan değerleri incelenerek tekrar bir enfeksiyon durumunun olup olmadığı belirlenir. Ayrıca hastaya verilen ilaçların herhangi bir yan etkisinin olup olmadığı tespit edilir.